متن درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم رشته انسانی و معارف

سال گذشته با اوزان همسان که از تکرار یکنواخت یک پایهٔ آوایی و اوزان همسان دولخَتی که از تکرار متناوب دو پایه یا رکن حاصل می‌شود، آشنا شده‌ایم؛ در قلمرو شعر فارسی، وزن و موسیقی سروده‌ها، همواره از نوعی نظم آهنگین و موسیقی همسان پیروی نمی‌کنند؛ بلکه در شعر فارسی، اوزان دل‌نشین و گوش‌نوازی وجود دارد که نظمی ناهمسان دارند. در این‌گونه وزن‌ها، «وزن واژه‌ها» ناهمگون و غیرتکراری‌اند.

به آهنگ خوانشِ بیت زیر، توجّه کنید:

پس از خوانش درست بیت و درک موسیقی و آهنگ آن، مرز پایه‌ها را مشخّص نموده‌ایم و از طریق آهنگ پی‌برده‌ایم که پایه‌های آوایی بیت‌دارای نظمی ناهمسان است.

اکنون پس از تعیین پایه‌های آوایی، همین بیت را با وزن واژه‌ها و نشانه‌های هجایی آن می‌نویسیم.

پس از تعیین مرز پایه‌ها و قراردادن وزن واژه‌ها و نشانه‌های هجایی، می‌بینیم که پایه‌های آوایی این بیت، نظم و چینشی ناهمسان دارند و تکرار نشده‌اند. هر مصراع این بیت از سه پایهٔ آوایی ناهمسان «فاعلاتن مفاعلن فعلن» تشکیل شده است.

وزن این بیت «فاعلاتن مفاعلن فعلن» است.

اگر هجاهای بیت را به‌گونه‌ای دیگر بُرش بزنیم، تناسبِ آهنگ و نظم موسیقایی بیت از دست می‌رود.

درکِ خوش‌آهنگی و دل‌نشینی موسیقی شعر، به تربیت هوش موسیقایی و حافظهٔ شنیداری ما وابسته است.

به پایه‌های آوایی بیت زیر توجّه کنید:

پس از خواندن درست بیت و درک پایه‌های آوایی، در می‌یابیم که این بیت از چهار پایهٔ آوایی تشکیل شده است. پایه‌های آوایی، وزن واژه‌ها و نشانه‌های هجایی این بیت به‌صورت ناهمسان آمده‌اند.

این بیت از چهار پایهٔ آوایی ناهمسان «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» تشکیل شده است.

وزن این بیت «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» است.

با کمی دقّت در می‌یابیم که پایه‌های آوایی این بیت را نمی‌توان به دسته‌های همسان تک پایه‌ای یا دولخَتی جدا کرد.

بنابراین نخست، با توجه به درک آهنگ و موسیقی بیت، پایه‌ها را مشخص و وزن شعر را تعیین می‌کنیم؛ امّا اگر از طریق حافظۀ شنیداری نتوانستیم وزن شعر را مشخص کنیم، هجاهای بیت را به‌صورت تکراری یا همسان یک پایه‌ای دسته‌بندی می‌کنیم؛ در صورتی که نظمی همسان حاصل نشد، آن را با نظم همسان دولَختی می‌سنجیم؛ یعنی هجاها را به‌صورت 4تایی 3تایی یا 3تایی 4تایی برش می‌زنیم. اگر نظم برش‌های آوایی بیت، با هیچ یک از این شیوه‌ها ممکن نبود، پایه‌ها را با نظمی ناهمسان جدا می‌کنیم و وزن بیت را مشخص می‌نماییم.

به بیت زیر توجّه کنید:

بدان سان که دیده می‌شود، این بیت از چهار پایهٔ آوایی تشکیل شده است.

وزن این بیت «مفتعلن فاعلاتُ مفتعلن فع» است.

به چینش پایه‌های آوایی بیت زیر دقت کنید:

وزن این بیت «مستفعلن مفاعلُ مستفعلن فَعَل» است.

توجّه (1)

در ساماندهی نشانه‌های هجایی، همواره این‌گونه نیست که با یک روش، روبه‌رو باشیم؛ برش‌های آوایی بیت بالا 4تایی 4تایی، دسته‌بندی شده است. اگر بیت را به‌گونه‌ای دیگر جدا کنیم، وزن بیت، «مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن» خواهد بود.

همچنین نشانه‌های هجایی این بیت:

را به دو صورت می‌توان جدا نمود: 1- «مستفعلُ فاعلاتُ مستفعل» 2- «مفعولُ مفاعلن مفاعیلن».

توجّه (2)

در تعیین مرز پایه‌ها و نیز دسته‌بندی هجاها (نشانه‌های هجایی)، نظم همسان، بر ناهمسان ترجیح دارد. برای مثال در بیت:

نظم همسان «مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ مستف» بر نظم ناهمسان برتری دارد و وزن بیت را بهتر نشان می‌دهد، هرچند نشانه‌های هجایی بیت را می‌توان به صورت ناهمسان «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن» مشخص کرد.